Stem
Stem van levensbelang
Stem geeft ons dag in dag uit de kans op een vlotte manier met elkaar te communiceren en onze emoties uit te drukken. Stem speelt dus een belangrijke rol in ons sociaal leven. Ook op professioneel vlak is stem voor velen onmisbaar. Doorgaans zijn we ons echter weinig bewust van onze stem. Stem wordt vaak als vanzelfsprekend aanzien. Nochtans zijn de structuren die instaan voor de stemproductie zeer fragiel en kwetsbaar. Hoge stembelasting, veelvuldig of langdurig contact met schadelijke stoffen, stemmisbruik of foutief stemgebruik kunnen leiden tot stemproblemen of stemstoornissen. Met voldoende aandacht voor stemhygiëne kan u het risico op een stemstoornis aanzienlijk verminderen.
Stem is niet vanzelfsprekend
Draag er zorg voor
Bouw van het stemorgaan
De belangrijkste anatomische structuur met betrekking tot stemgeving,
is het strottenhoofd. Deze ligt vooraan in de hals en verbindt de keelholte
met de luchtpijp en zodoende met de longen. Het strottenhoofd bestaat
uit een kraakbenige structuur, inwendige en uitwendige spieren en slijmvlies.
Het kraakbenig gedeelte is opgebouwd uit meerdere losse structuren met
o.a. het ringkraakbeen, het schildkraakbeen, het tongbeen en de strotklep.
De inwendige spieren van het strottenhoofd wijzigen de positie, de omvang
en de spanning van de stemplooien. Tevens zorgen ze voor het openen, sluiten
en strekken van de stemplooien. De uitwendige spieren staan in voor de
verticale verplaatsing van het strottenhoofd.
De stemplooien ("stembanden") zelf bestaan uit drie lagen. Van
buiten naar binnen onderscheiden we een slijmvlieslaag, de ruimte van
Reinke en de stemplooispier.
Stemproductie
Stem is het geluid van lucht die door de stemplooien aan het trillen wordt gebracht
Ademhaling
Bij het in-en uitademen wordt er lucht getransporteerd van de neus- en
mondholte naar de longen en omgekeerd. De lucht passeert hierbij de stemplooien.
Tijdens de ademhaling blijft de stemspleet open zodat de luchtstroom vrij
kan passeren.
Fonatie
Op het moment dat men stem wenst te geven, bewegen de stemplooien naar
elkaar toe , waardoor de stemspleet gesloten wordt. De luchtstroom wordt
zo onderbroken. Onder de stemplooien bouwt de luchtdruk zich op. Op het
ogenblik dat de druk voldoende groot is, worden de stemplooien uit elkaar
gedreven. Een hoeveelheid lucht passeert door de stemspleet. Onder de
stemplooien ontstaat er nu een onderdruk, waardoor de stemplooien weer
naar elkaar toe bewegen en de stemspleet sluit. Deze cyclus herhaalt zich
een aantal keer per seconde. Door dit mechanisme wordt de lucht aan het
trillen gebracht. Dit basisgeluid (stem) wordt ter hoogte van de keel-,
neus- en mondholte verder gemodeleerd tot het uiteindelijke spraakgeluid.
Stemstoornissen
Het ontstaan van een stemstoornis is doorgaans het resultaat van een
langdurig proces waarbij verschillende factoren resulteren in een organische
afwijking aan de stembanden. De meest bekende afwijking is waarschijnlijk
de stembandknobbel. Hieronder vindt u een overzicht van de meest voorkomende
symptomen bij een stemstoornis.
1. heesheid
2. stemvermoeidheid
3. kortademigheid
4. verminderde stemomvang
5. stemverlies
6. stembreuken
7. gespannen stemgeving
8. tremor
9. pijn
10. andere symptomen: gevoel van brok in de keel, droge mond, gespannen
lichaam
Een groot aantal van deze symptomen kunnen ook voorkomen bij een infectie van de luchtwegen (keelontsteking, verkoudheid, …). De symptomen zullen dan na enkele dagen verdwijnen. Indien de symptomen langer dan 10 dagen aanhouden, is het aan te raden een arts te consulteren.
Preventie van stemstoornissen
Het cliché beter voorkomen dan genezen, telt ook voor stemstoornissen. Stemhygiëne speelt daarbij een belangrijke rol. Stemhygiëne houdt in dat men de factoren die schadelijk zijn voor de stem zoveel mogelijk gaat vermijden. Stemhygiëne vormt ook een belangrijk onderdeel van de logopedische therapie bij personen die reeds een stemstoornis ontwikkelden.
Hieronder vindt u een overzicht van de belangrijkste vijanden van de stem. Dit overzicht wordt aangevuld met stemhygiënische adviezen.
Stemmisbruik
Roepen/gillen/schreeuwen/krijsen
Deze vormen van stemgeving geven een plotse of onaangepaste hoge stembelasting
die schadelijk is voor de stemplooien.
· Vermijd te roepen
· Probeer de afstand tussen u en uw gesprekspartner steeds zo klein
mogelijk te maken.
· Zoek een alternatief zoals een microfoon, een belletje, een trommeltje,
een fluitje, …
· Schakel anderen in om foutief stemgedrag te vermijden
Fluisteren
Bij fluisteren naderen de stembanden elkaar maar raken ze elkaar niet.
Personen die hees zijn, gaan meestal luid en gespannen fluisteren. Daarbij
is er wel een hard contact tussen de stembanden. Dit irriteert de stemplooien
waardoor de stemplooien opzwellen en de stemkwaliteit vermindert.
· Vermijd fluisteren
· Als u stemproblemen hebt, blijft u beter zacht doorpraten. Fluisteren
verergert de problemen
· Schakel anderen in om foutief stemgedrag te vermijden
Kuchen/ keelschrapen
Mensen hebben de gewoonte om bij het gewaarworden van een kriebel of slijmpropje
in de keel, te keelschrapen of te kuchen. Daarbij worden de stemplooien
hard tegen elkaar geperst. De onzachte botsingen zijn schadelijk voor
het slijmvlies van de stemplooien. Bovendien komt de kriebel in de keel
snel terug.
· U kan beter een slokje water drinken
· Droog slikken verplaatst het slijm
· Dampen bevochtigt uw stemplooien
· Neurie zachtjes
· Praat door de slijmen heen. De natuurlijke trilling van de stemplooien
zal de slijmsecreties verplaatsen.
Overmatig stemgebruik
Voor sociaal ingestelde personen en mensen die beroepsmatig veel praten
is het vaak moeilijk om het aantal uren stembelasting te beperken. Probeer
volgende maatregelen toe te passen:
·Las een aantal keer per dag een spreekstop van 20-30 minuten
in. Maak hiervoor gebruik van reminders zoals een horloge met een alarm,
een bepaald televisieprogramma, …
·Indien bovenstaand advies niet haalbaar is, probeer dan meermaals
een kortere periode (5-10 min) van stemrust te nemen.
·Beperk het aantal telefoons en de duur ervan.
·Probeer in een conversatie niet steeds zelf aan het woord te zijn.
·Indien u voor een langere tijd dient te praten, voorzie dan ook
steeds een glas water.
Schadelijke leefgewoonten
Roken
De schadelijke stoffen (o.a.teer) die u inademt wanneer u actief rookt,
irriteren de stemplooien. Hierdoor ontsteekt en zwelt het slijmvlies van
de stemplooien op. Deze verdikking van het slijmvlies geeft aanleiding
tot kuchen en keelschrapen. Ook de stemkwaliteit vermindert.
· Probeer te stoppen of te minderen met roken
Alcohol & Cafeïne
Deze twee stoffen hebben een uitdrogend effect op de stemplooien. Dit
maakt de slijmvlieslaag kwetsbaarder.
· Matig het gebruik van alcohol en caffeïne (koffie, thee,
sommige frisdranken)
· Probeer zoveel mogelijk water te drinken
Omgevingsfactoren
Stof
Stof irriteert het slijmvlies van uw neus, keel en stemplooien. Het geïrriteerde
slijmvlies zwelt op. Dit resulteert in een toonhoogte verandering en een
verminderde stemkwaliteit.
· Vermijd tapijten, veelvuldig werken met krijt, lang of regelmatig verblijf in stoffige ruimten
Rokerige omgeving
Ook passief roken, is schadelijk voor de stemplooien.
· Vermijd zoveel mogelijk plaatsen waar gerookt wordt (café, dancing, rokerslokaal op het werk, …)
Luchtvochtigheid
Een te droge lucht heeft een uitdrogend effect op het slijmvlies van de
stemplooien. Ideaal is een luchtvochtigheid van 40 à 50 %.
·Plaats een barometer in uw directe omgeving
·Gebruik een luchtbevochtiger. Een schaaltje water op de verwarming
of een plantenspuit zijn een degelijk en goedkoop alternatief
·Vermijd zoveel mogelijk airconditioning
·Drink veel water. Liefst 1.5 l per dag
Airconditioning
Naast het uitdrogend effect, is er nog een tweede negatief aspect aan
airconditioning. Airconditioning verhoogt namelijk de kans op verspreiding
van schimmels die zich in het koelingssysteem ontwikkelen. Deze kunnen
een infectie van het stemorgaan veroorzaken.
Omgevingslawaai
Om ons in een luidruchtige omgeving verstaanbaar te maken, gaan we automatisch
luider praten. Deze reactie resulteert in een overbelasting van de stemplooien.
·Beperk de gesprekken in een luidruchtige omgeving (fuif, dancing,
café, station, luidruchtige machines, zwembad, …).
Wanneer u meezingt met de radio of op een concert, doe dit dan zachtjes.
Lichamelijke factoren
Allergie en infectie
Een allergie of infectie (verkoudheid, keelontsteking) geeft aanleiding
tot gezwollen stembanden. Wanneer u in een periode van allergie of infectie
uw stem overbelast (blijven praten met een hese stem, veelvuldig praten,
…) beschadigt u uw stemplooien.
· Belast bij een infectie of allergie uw stem zo min mogelijk.
Stemrust is de boodschap.
· Adem door de neus, zo verkleint de kans op infecties.
Reflux
Reflux of de oprisping van maagzuur veroorzaakt een bittere, zure smaak
in de mond en bij frequent voorkomen een ontsteking van de stemplooien.
Stress en ongezonde eet- en leefgewoonten dragen bij tot het ontstaan
van reflux.
· Vermijd maagzuur-stimulerend voedsel: rood vlees, vet, scherpe
kruiden, gefrituurd voedsel, chocolade, kaas, eieren en pepermunt.
· Beperk het roken. Na iedere sigaret treedt er enige reflux op.
· Ga niet onmiddellijk na het eten liggen.
· Zorg ervoor dat tijdens het slapen uw hoofd hoger ligt dan de
rest van uw lichaam.
Medicatie
Geneesmiddelen hebben soms minder gunstige nevenwerkingen die zich ook
op het niveau van het stemorgaan of de stemgeving kunnen voordoen. De
meest voorkomende bijwerking, is het uitdrogen van de slijmvliezen.
Hormonen
Een volwassen vrouw kan gedurende de menstruatie en na de menopauze veranderingen
in de toonhoogte van haar stem ondervinden. Ook bij stoornissen in de
werking van de schildklier kan de stemgeving beïnvloed worden.
Angst en stress
Bij stress en angst alarmeert ons zenuwstelsel een aantal fysieke systemen.
Hierdoor maakt ons lichaam zich klaar om te reageren op gevaar. De ademhaling
wordt sneller en hoger, de hartslag versnelt en het strottenhoofd is geneigd
om een hogere positie in te nemen. De stemplooien worden dan meestal te
gespannen gesloten. Als gevolg van deze lichamelijke reactie zal de stem
meer geknepen en hoger gaan klinken en kunnen er minder woorden per ademhaling
worden uitgesproken.
Foutieve stemgeving
Onder foutief stemgebruik verstaan we het foutief aanwenden van de toonhoogte,
luidheid en kwaliteit van de stem.
We onderscheiden twee types:
·Hyperfunctioneel stemgebruik ontstaat door een overmatige spanning
in de stemplooi- en halsspieren, een foutieve ademtechniek en een te hoge
druk en weerstand in de stemspleet. De stem klinkt geknepen, geperst en
schril.
·Bij de hyperfunctionele stem worden de stemplooispieren te weinig
opgespannen waardoor een te lage druk en weerstand in de stemspleet ontstaat.
Hierdoor zijn de ademhaling en stemgeving niet langer in evenwicht. De
stem klinkt inefficiënt en zwak. De draagkracht is beperkt.
Foutief stemgebruik kan resulteren in stemstoornissen zoals stembandnoduli, een stembandpoliep, e.a..
Bij foutief stemgebruik is logopedische
therapie aangewezen.
 |
|||
 |
|
|
 |